Кілт сөздер
Аңдатпа
Жылу электр станцияларының (ЖЭС) күл үйінділерінде жыл сайын күл-қож қалдықтарының (КҚҚ) жинақталуы Қазақстан үшін өзекті экологиялық мәселе болып табылады, өйткені ЖЭС негізінен күлі көп (шамамен 40 %) Екібастұз көмірін жағады. Бұл кен орындарында ауқымды техногендік миллиондаған тонна қалдықтарының түзілуіне әкеп соқтырады. Аталған мәселе қос сипаттан тұрады: ұшпа күл топырақты және жерасты суларын ауыр металдармен ластайды, ал гидрокүлжою жүйелерінен (ГКЖ) шыққан су – қымбат кәдеге жаратуды қажет ететін, құрамында минералдары жоғары ағынды су болып табылады. Осы жанама өнімдерді пайдаланудың төмен деңгейі қатты және сұйық қалдық компоненттерін өнеркәсіптік айналымға кешенді тартуды стратегиялық басымдыққа айналдырады. Бұл уақтылы шешім қалдықтардың көлемін бір мезгілде азайта отырып, құрылыс секторындағы табиғи ресурстарды (цемент пен су) тұтынуды айтарлықтай төмендете отырып, қос экологиялық мәселені жояды. Бұл мақалада Екібастұз көмірін жағу нәтижесінде алынған КҚҚ-ны кешенді пайдалану мүмкіндігі қарастырылады: ұшпа күлді минералды қоспа ретінде және ГКЖ-дан алынған суды жеңіл ұялы бетон, атап айтқанда пенополистиролбетон өндірісінде араластыру суы ретінде қолдану. Зерттеу осы екі компоненттің құрылым түзілу процестеріне және олар тудыратын цемент тасының негізгі физика-механикалық қасиеттеріне бірлескен әсерін зерттеуге арналған. Шикізат материалдарының, оның ішінде Екібастұз бассейні күлінің сипаттамаларының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін рентгендік-флуоресценттік талдау, рентгендік-фазалық талдау (РФТ) және сканерлеуші электрондық микроскоп (СЭМ) арқылы құрылымдық морфологияны бағалау жүзеге асырылды. Мақалада алынған композиттердің қауіпсіз және тиімді өнеркәсіптік қолдану әлеуетін растайтын физика-механикалық қасиеттерін зерттеудің толық нәтижелері ұсынылған.