ҰЗАҚ МЕРЗІМ ПАЙДАЛАНУ ЖАҒДАЙЫНДАҒЫ ҚАПШАҒАЙ ГЭС-І КӨТЕРГІШ КОНСТРУКЦИЯЛАРЫНЫҢ ТЕХНИКАЛЫҚ ЖАЙ-КҮЙІН ГЕОРАДИОЛОКАЦИЯЛЫҚ ДИАГНОСТИКАЛАУ

Аңдатпа

Ұзақ мерзімді пайдалану кезінде гидротехникалық құрылыстардың тірек конструкциялары тозады, ал олардың топырақ негіздерінің күйі өзгереді. Сондықтан мерзімді бақылау қажет. Біз Іле өзеніндегі (Қазақстанның оңтүстік-шығысы) Ш. Чокин атындағы Қапшағай ГЭС-іне георадиолокациялық зерттеу жүргіздік. Станция сейсмикалылығы 8 балл болатын аймақта 50 жылдан астам уақыт пайдаланылып келеді. 150 және 400 МГц антенналары бар «ОКО-3» георадарымен 62 жазба алынды. Алты конструктивтік элемент зерттелді: станция маңындағы алаң, ағызу каналының қаптамасы, арналық және сай бөгеттерінің жоғарғы беткейлерінің бекітпесі, АТҚ-220 кВ алаңы және шандор қоймасы. Электромагниттік толқындардың таралу жылдамдықтары дифракциялық гиперболалар бойынша анықталды. Мүмкін болған жерлерде олар ұңғыма деректері бойынша калибрленді. Радарограммалар радарфациялық белгілер бойынша түсіндірілді. Беткейлердің темірбетон бекітпесі мен канал қаптамасы плиталардан үздіксіз шағылысулар береді. Елеулі ақаулар мен ірі қуыстар анықталған жоқ. Алайда канал қаптамасының ұзындығы шамамен 35 м учаскесінде плиталардың біркелкі емес шөгуі тіркелді. Қаптама астында 0,8-2,0 м тереңдікте тығыздығы төмендеген топырақтар жатыр. Станция маңындағы алаң астында тығыздығы төмендеген үзік-үзік аймақтар 1,1-1,9 м тереңдікке дейін таралады. Олар профильдер ұзындығының шамамен үштен бірін алып жатыр. Ең қолайсыз жағдай шандор қоймасында анықталды. Мұнда 3,5 м-ден терең жерде ені 15-16 м хаостық жоғары амплитудалы шашырау аймақтары бөлінді. Олар топырақ тығыздығының қарқынды төмендегенін көрсетеді; қуыстардың болуы да жоққа шығарылмайды. Учаске жер үсті инфрақұрылымына қанық. Жалған аномалияларды болдырмау үшін әрбір гиперболаның көрінерлік жылдамдығы топырақтағы толқын жылдамдығымен салыстырылды. Бұл жер асты объектілерін жер үсті құрылыстарынан болатын шағылысулардан ажыратуға мүмкіндік берді. Алынған нәтижелер кешенді қайталама георадарлық мониторингтің негізі болады.